การดูแลผู้ป่วยระยะยาว: แนวทางการใช้ยาอย่างปลอดภัยในผู้สูงอายุ
การดูแลผู้ป่วยระยะยาว โดยเฉพาะผู้สูงอายุที่มีโรคประจำตัวหลายโรค มักจำเป็นต้องใช้ยาหลายชนิดพร้อมกัน การมีความรู้เกี่ยวกับการใช้ยาอย่างถูกต้องและปลอดภัยจึงเป็นสิ่งสำคัญสำหรับผู้ดูแลและครอบครัว
บริการต่างๆ ของศูนย์ดูแลผู้สูงอายุ ซิลเวอร์ เอซ เนอร์สซิ่งโฮม
ความสำคัญของการจัดการยาในผู้สูงอายุ
ผู้ป่วยในการดูแลระยะยาวส่วนใหญ่เป็นผู้สูงอายุที่มีโรคและภาวะหลายอย่าง ทำให้ต้องใช้ยาหลายชนิดพร้อมกัน (Polypharmacy) ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงต่อ:
ปฏิกิริยาระหว่างยา
ผลข้างเคียงของยา
การใช้ยาไม่ถูกต้อง
ดังนั้น ผู้ดูแลควรมีความรู้เกี่ยวกับยาที่ผู้ป่วยใช้ วิธีประเมินความเหมาะสม ผลข้างเคียง และการติดตามการใช้ยาที่แพทย์สั่ง รวมถึงยาที่ผู้ป่วยซื้อเอง
หลักการให้ยาผู้สูงอายุ
1. การพิจารณาความจำเป็น
ประเมินว่ามีทางเลือกที่ไม่ใช้ยาหรือไม่
ชั่งน้ำหนักข้อดีและข้อเสียของการใช้ยา
ประเมินความสามารถของผู้ป่วยในการรับประทานยาเอง
2. การเลือกใช้ยา
เลือกยาที่คุ้นเคย หลีกเลี่ยงยาที่ไม่เคยใช้
เริ่มด้วยขนาดยาต่ำ อาจต้องลดขนาดในผู้สูงอายุ
ระวังยาที่มีผลข้างเคียงสูง เช่น ยาเบาหวานชนิดออกฤทธิ์ยาว
3. การให้คำแนะนำ
ใช้วิธีการกินยาที่ง่าย เช่น วันละ 1–2 ครั้ง
อธิบายให้ผู้ป่วยและญาติเข้าใจชัดเจน
พิจารณาความสะดวก เช่น ขวดยาที่เปิดง่าย
4. การติดตามประเมินผล
ทบทวนรายการยาอย่างสม่ำเสมอเพื่อลดยาที่ไม่จำเป็น
ประเมินการใช้ยาที่ซื้อเอง เช่น ยาลูกกลอน
ตรวจสอบยาที่เหลือเพื่อประเมินการปฏิบัติตามคำสั่งแพทย์
ยาที่ใช้บ่อยและผลข้างเคียงที่ควรระวัง
กลุ่มยาโรคหัวใจและความดันโลหิต
ยาขับปัสสาวะกลุ่ม Thiazide
ผลข้างเคียง: เกลือแร่ผิดปกติ กรดยูริคสูง
การดูแล: ตรวจเกลือแร่ในเลือดเป็นระยะ
ACE inhibitors (เช่น Enalapril)
ผลข้างเคียง: ไอแห้งๆ
การดูแล: หากไอมากควรปรึกษาแพทย์เพื่อเปลี่ยนยา
Beta blockers (เช่น Propranolol)
ผลข้างเคียง: ความดันต่ำ หัวใจเต้นช้า
การดูแล: วัดความดันและชีพจรเป็นระยะ
Calcium channel blockers (เช่น Amlodipine)
ผลข้างเคียง: ขาบวม
การดูแล: สังเกตอาการบวมที่ข้อเท้าและน่อง
Digoxin
ผลข้างเคียง: ระดับยาเป็นพิษ หัวใจเต้นผิดจังหวะ
การดูแล: ตรวจระดับยาในเลือดเป็นระยะ
Aspirin และ Warfarin
ผลข้างเคียง: กัดกระเพาะ เลือดออกง่าย อุจจาระดำ
การดูแล: ระวังปฏิกิริยากับยาอื่นและอาหาร
กลุ่มยาเบาหวาน
ยาฉีดอินซูลิน
ผลข้างเคียง: น้ำตาลต่ำ
การดูแล: สังเกตอาการใจสั่น เหงื่อออก
Metformin
ผลข้างเคียง: คลื่นไส้ เบื่ออาหาร
การดูแล: รับประทานพร้อมอาหาร
Glipizide, Glibenclamide
ผลข้างเคียง: น้ำตาลต่ำ
การดูแล: หลีกเลี่ยงการข้ามมื้ออาหาร
กลุ่มยาลดไขมัน
Statins
ผลข้างเคียง: ปวดกล้ามเนื้อ คลื่นไส้
การดูแล: ตรวจการทำงานของตับเป็นครั้งคราว
กลุ่มยานอนหลับและคลายกังวล
Benzodiazepines
ผลข้างเคียง: ง่วงนอน วิงเวียน ความจำลดลง
การดูแล: เสี่ยงต่อการหกล้ม ควรใช้ระยะสั้น
กลุ่มยารักษาโรคซึมเศร้า
TCA (เช่น Amitriptyline)
ผลข้างเคียง: ปากคอแห้ง ท้องผูก ง่วงซึม
การดูแล: ระวังเมื่อเปลี่ยนอิริยาบถ
กลุ่มยาต้านโรคจิต
ผลข้างเคียง: ง่วงนอน กล้ามเนื้อเกร็ง กระวนกระวาย ปากแห้ง
ระวังอาการเคลื่อนไหวผิดปกติของปากและใบหน้าเมื่อใช้ยานาน
กลุ่มยาแก้ปวด
NSAIDs
ผลข้างเคียง: แผลในกระเพาะ พิษต่อไต
การดูแล: หลีกเลี่ยงการใช้ระยะยาว
ยาคลายกล้ามเนื้อ
ผลข้างเคียง: ง่วงนอน เสี่ยงหกล้ม
การดูแล: ระมัดระวังในการใช้กับผู้สูงอายุ
แนวทางการจัดการยาในทางปฏิบัติ
การจัดเก็บยา
เก็บในที่แห้ง เย็น ไม่โดนแสงแดด
แยกยาของแต่ละคน
ตรวจสอบวันหมดอายุเป็นประจำ
การจัดตารางยา
ทำตารางการกินยาที่เข้าใจง่าย
ใช้กล่องแบ่งยารายวันหรือรายสัปดาห์
กำหนดเวลาชัดเจน
การติดตามผลข้างเคียง
สังเกตอาการผิดปกติ
บันทึกอาการที่เกิดขึ้น
ปรึกษาแพทย์เมื่อมีข้อสงสัย
การสื่อสารกับทีมแพทย์
แจ้งยาทุกชนิดที่ใช้ รวมถึงยาซื้อเอง
สอบถามเรื่องปฏิกิริยาระหว่างยา
รายงานผลข้างเคียงที่พบ
ข้อควรระวังพิเศษ
การใช้ยาหลายชนิดพร้อมกัน
ระวังปฏิกิริยาระหว่างยา
หลีกเลี่ยงยาที่ออกฤทธิ์ซ้ำซ้อน
ปรึกษาเภสัชกรหากไม่แน่ใจ
การปรับขนาดยาในผู้สูงอายุ
เริ่มด้วยขนาดต่ำ
ปรับขนาดค่อยเป็นค่อยไป
ติดตามผลอย่างใกล้ชิด
การใช้ยาในผู้ป่วยที่มีปัญหาการกลืน
พิจารณารูปแบบยาที่เหมาะสม (ยาน้ำ แคปซูลเปิดได้)
ระวังยาที่ห้ามบด เช่น enteric-coated
ปรึกษาเภสัชกรก่อนปรับรูปแบบยา
บทสรุป
การใช้ยาในการดูแลระยะยาวต้องอาศัยความรู้ ความเข้าใจ และการติดตามใกล้ชิด การจัดการยาที่ถูกต้องช่วยลดความเสี่ยงจากผลข้างเคียงและเพิ่มประสิทธิภาพในการรักษา
ผู้ดูแลควรร่วมมือกับทีมแพทย์และสอบถามเมื่อสงสัย เพื่อให้การใช้ยาเป็นไปอย่างปลอดภัยและมีคุณภาพ
ที่มา:
คู่มือการดูแลระยะยาว (Long Term Care) สำหรับทีมหมอครอบครัว. พิมพ์ครั้งที่ 1. นนทบุรี: สำนักบริหารการสาธารณสุข สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข; 2559. หน้า 76–80.